Isaac Newton viết gì về thủy triều ở vịnh Bắc Bộ?

Tác phẩm khoa học quan trọng nhất của Isaac Newton là Principia. Chắc ai cũng đã nghe đến cuốn sách này nhưng ít người biết là trong đó Newton có viết về thủy triều ở vịnh Bắc Bộ. Newton dành một đoạn khá dài trong Principia để giải thích thủy triều qua lực hút của mặt trăng và mặt trời lên trái đất. Bình thường thủy triều lên xuống 2 lần một ngày, nhưng ở vịnh Bắc Bộ triều chỉ lên xuống một lần một ngày. Đây là đoạn đầu tiên trong chương về thủy triều trong Principia (bản tiếng Anh của University of California Press, 1934):

Ở đoạn trên, Newton viết rằng các kết quả ở các phần trước cho ta thấy thủy triều phải  lên xuống 2 lần một ngày. Nhưng sau đó vài trang, Newton lại viết tiếp như sau:

Đoạn này Newton viết rằng có những nơi thủy triều chỉ có một lần một ngày. Một ví dụ là ở cảng Batshaw, ở vương quốc Tunquin. Vào thời Newton, Tunquin là từ dùng để chỉ xứ Đàng Ngoài (thường viết là Tonkin). Nhưng đố các bạn biết cảng Batshaw là ở đâu?

22 responses to “Isaac Newton viết gì về thủy triều ở vịnh Bắc Bộ?

  1. Hay quá!
    20 độ 50 phút thì chỉ có Hải Phòng, đúng không bác? Chắc thời này bên Tây đang nhăm nhe đánh chiếm VN?😀

  2. 20°50′ Bắc là vĩ độ đảo Cát Bà, Batshaw chắc là cảng nào gần đó, không biết tiếng Việt đọc là gì nhỉ?😀

  3. Khám phá hay quá. Cảm ơn bác. Theo như quyển sách này thì Batshaw có lẽ là cái xã mà Mạc Đăng Dung sống thời niên thiếu, thuộc làng Cổ Trai huyện Nghi Dương (nay thuộc xã Ngũ Đoan, huyện Kiến Thuỵ, thành phố Hải Phòng). “Bat” sẽ là phiên âm của tên xã, nhưng tác giả không biết là xã gì.

  4. Hay là Đồ Sơn nhỉ? Batshaw – Đồ Sơn?

  5. Có phải là Vân Đồn (Hạ Long) không anh?

  6. Cám ơn NQH đã chỉ ra quyến sách rất thú vị. Tôi cũng không biết chính xác Batshaw là ở đâu.

    William Dampier (một nhà hàng hải thế kỷ 17) có viết về Batsha (cách viết khác của Batshaw) ở đây. Theo Dampier viết, đi từ biển vào đầu tiên là qua Batsha, sau đến Domea, rồi Hean (phố Hiến), rồi đến Cachao (Kẻ Chợ, tức là Thăng Long)

    Theo Catwright, The Tonkin tides revisited thì những mô tả của Dampier cho thấy Batshaw là Đồ Sơn. Tôi không biết điều này có được chấp nhận rộng rãi không. Tôi nhớ hồi bé đi Đồ Sơn thì đúng là ở đó thủy triều lên xuống chỉ một lần một ngày. Lớn lên mới biết đó là ngoại lệ.

    Còn Domea là đâu thì hình như vẫn còn tranh cãi: xem bài Đi tìm đô thị cổ “Domea” bị chôn vùi dưới lòng đất Bắc Hà (và cả bài này)

  7. Anh Sơn có thể giải thích kỹ hơn được tại sao ở Đồ Sơn lại chỉ có một lần thủy triều không ? Nếu thủy triều chỉ phụ thuộc vào mặt trăng thì tại sao chị Hằng lại để (một) mắt đến Đồ Sơn như thế ?

  8. Hihi, một khám phá thú vị. Xin phép đc rinh bài viết đi phổ biến cho mọi người ạ .

  9. Thưa thầy,
    Em thực sự bất ngờ về bài post của thầy. Không ngờ Vịnh Bắc Bộ lại có đặc điểm đặc biệt như thế, và người để ý đến nó lại là Newton.
    Em rất hi vọng thầy có thể mớ thêm 1 trang như kiểu tơ lòng bên blog của thầy Châu để bọn tiểu sinh như chúng em có nơi để học hỏi và được thầy giải đáp các thắc mắc trong Vật Lý hiện đại. Năm mới sắp đến, em chúc thầy cùng gia đình mạnh khỏe, đạt nhiều thành công trong nghiên cứu

  10. Vật lý có nhiều thứ hay mà anh Sơn post ít thế. Bận lắm hả anh Sơn???

  11. Nếu nói về Vịnh Bắc bộ thì còn 1 cái đến bây giờ chưa giải thích được.Đó là radar cảnh giới xa không hoạt động được,hay nói cách khác là hiệu ứng “đường hầm” không hoạt động,trong khi trên khắp hành tinh điều đó là đúng.Thế mới lạ chứ.

  12. Phân loại

    Một số nơi trên thế giới, cư dân vùng ven biển nhận biết có hai loại thủy triều: nhật triều và bán nhật triều. Nhật triều là trong một chu kỳ triều hay một ngày (khoảng 24 giờ 50 phút) có một lần triều lên và một lần triều xuống. Bán nhật triều là trong một chu kỳ triều có 2 lần triều lên và 2 lần triều xuống, những vùng chịu ảnh hưởng của loại triều này thường nằm ở vĩ tuyến gần xích đạo. Đôi khi, người ta còn phân biệt chế độ bán nhật triều đều và bán nhật triều không đều.
    [sửa] Nhật triều

    Nhật triều là một ngày có một lần nước lên và một lần nước xuống(là 24h52′), ví dụ ngày 12/03/2010 tại địa điểm A luỷ triều lên lúc 5h chiều thì ngày 13/03/2010 tại địa điểm A thuỷ triều sẽ lên lúc 5h52′.(Do trái đất quay quanh trục và mặt trăng lại quay quanh trái đất nên để đạt được vị trí lúc ban đầu phải cần mất 52phút nữa=>nên thời gian chênh lệch của thuỷ triều của ngày hôm trước và ngày hôm sau là 52phút)
    [sửa] Bán nhật triều

    Cặp Trái Đất-Mặt Trăng quay và chịu một lực ly tâm. Khoảng cách Trái Đất-Mặt Trăng lớn nhất ở phía đối bên kia nơi không có Mặt Trăng, sẽ bằng 61 r thay vì 59 r (r là bán kính Trái Đất)

    Theo công thức tính lực hấp dẫn, lực yếu khi khoảng cách tăng. Nghĩa là phía gần Mặt trăng (zénith), lực hấp dẫn sẽ lớn hơn phía đối xứng bên kia (Nadir). Do đó nơi gần mặt trăng, lực hấp dẫn sẽ lớn hơn lực ly tâm.

    Trong trung tâm quả đất hai lực triệt tiêu lẫn nhau (ly tâm = – hấp dẫn). Bên kia quả đất, vì lực hấp dẫn yếu hơn nên lực ly tâm thắng thế. Do đó mà cùng một thời điểm, ta có hai lực FM hướng từ tâm ra ngoài, gây sự biến dạng mặt nước, do đó có 2 lần thủy triều lên trong một ngày.

    Lực FM sinh ra thủy triều

    Mặt trời cũng có ảnh hưởng trên lực sinh ra thủy triều, tuy rằng lực hấp dẫn của mặt trời nhỏ hơn của mặt trăng, nhưng khi cả ba thiên thể thẳng hàng (Trái Đất không nằm giữa) thì lực tạo thủy triều sẽ lớn hay còn gọi là triều cường vì là tổng của hai lực hấp dẫn Mặt Trời và Mặt Trăng thay vì chỉ có một lực hấp dẫn của Trăng như thông thường. Nhưng nếu mặt trời thẳng hàng với mặt trăng ngay trên vùng xích đạo, thì thủy triều lớn tối đa.

  13. Pingback: Tin 9-5-2010 « BA SÀM

  14. Một độc giả của Diễn Đàn cho biết : Batshaw có lẽ là Bãi Cháy ở Hạ Long. Ngữ âm thì phù hợp. Về mặt lịch sử thì như Wikipedia nhắc lại, tương truyền Bãi Cháy là nơi Trần Khánh Dư đốt cháy đoàn thuyền chở lương thực của quân Nguyên Mông do Trương Văn Hổ cầm đầu.

  15. phuong, doan the

    Hay qua, dung la truyen viet boi anh “Khai Can” ngay nao …

  16. Physics Today số tháng 9/2011 có một bài rất hay về thuỷ triều:

    Bruce Parker, The Tide Prediction for D-Day

    Bài báo đi qua lịch sử từ Galilei, Kepler, Newton, Laplace, Kelvin, và cuối cùng là chiếc máy tính thuỷ triều cơ học của Kelvin và nó đã giúp Đồng Minh trong cuộc đổ bộ ở Normandy như thế nào.

  17. Tran Duc Thanh

    Xin bổ sung thêm huyện:
    Batshaw (hay Batsha) nay là thôn Bạch Sa, xã Bắc Hưng, huyện Tiên Lãng, thành phố Hải Phòng. Trên bản đồ hiện nay, Bạch Sa nằm trên khoảng vĩ độ 20 độ 40’B, chứ không phải là 20 độ 50’B. Như thế, người xưa đã quá giỏi rồi.

  18. Tran Duc Thanh

    Lại phải xin lỗi quý Vị và GS. Đàm: thôn Bạch Sa bây giờ thuộc xã Nam Hưng, chứ không thuộc xã Bắc Hưng nữa.

  19. Tran Duc Thanh

    Năm ngoái, tôi có gặp một GS, người Mĩ nghiên cứu về nhịp sinh học. Ông ấy quan tâm đến nhịp sinh học của con còng biển sống ở vùng triều. Ông ấy nói rằng cả đời mơ ước được đến vùng triều Vịnh Bắc Bộ và cuối cùng đã toại nguyện.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s